Αλεξάνδρα Καππάτου

Ψυχολόγος - Παιδοψυχολόγος

Δευτέρα, 22 05 2017
Greek English French German Italian

Eκφοβισμός και θυματοποίηση bullying – victimization

Γράφει η Αλεξάνδρα Καππάτου, ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος

-Τι είναι ο εκφοβισμός;

-Που εκδηλώνεται και πως λειτουργεί; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των παιδιών που εκφοβίζουν και ποια των παιδιών που εκφοβίζονται;

-Πως μπορείτε να καταλάβετε ότι το παιδί σας υφίσταται bulling και τι πρέπει να κάνετε;

-Ένα διαφωτιστικό άρθρο για το φαινόμενο του εκφοβισμού, χρήσιμος – οδηγός για γονείς και εκπαιδευτικούς που έρχονται αντιμέτωποι με αυτό…

Ο εκφοβισμός είναι η συστηματική και ανεπιθύμητη επιθετική συμπεριφορά που εκδηλώνουν ένα ή περισσότερα συνομήλικα παιδιά ενάντια σε κάποιο άλλο παιδί και περιλαμβάνει:

• την εσκεμμένη πρόκληση δυσφορίας ή πόνου –ψυχικού ή σωματικού– στο θύμα

• την επίδειξη δύναμης ή υπεροχής από το θύτη προς το θύμα

• συμβαίνει κατ’ επανάληψη και σε διάρκεια χρόνου.

(Olweus, 1993, Limber, 2002, Nansel et al., 2001).

Στις περισσότερες περιπτώσεις δεν έχει προηγηθεί εμφανής πρόκληση από την πλευρά του μαθητή θύματος. Ο εκφοβισμός αποτελεί διεθνές φαινόμενο. Σε κάθε χώρα και χώρο όμως, εκδηλώνεται με διαφορετικούς τρόπους, σε ποικίλη ένταση, με πολλές και διάφορες αφορμές.

Ο εκφοβισμός δεν αποτελεί αποκλειστικά παιδικό ή εφηβικό πρόβλημα, αλλά εκεί εκδηλώνεται πιο απροκάλυπτα ή και βίαια. Ως συμπεριφορά ο εκφοβισμός παρατηρείται και στον κόσμο των ενηλίκων, όπως:

• στον εργασιακό τομέα με τον εκφοβισμό προς υφισταμένους ως μέθοδος παγίωσης της ιεραρχίας

• στον κοινωνικό χώρο προς ευάλωτες ομάδες

• στην οικογενειακή ζωή, με την απειλή ή κακοποίηση των πιο αδύναμων ή ευάλωτων μελών

• στο διαδίκτυο, με την παρενόχληση, απειλή ή συκοφάντηση

• στη στρατιωτική εκπαίδευση νεότερων κ.ά.

Πώς εκφοβίζεται το θύμα

Ο εκφοβισμός στην παιδική και εφηβική ηλικία εκδηλώνεται στα σχολεία ή στις γειτονιές:

• με πειράγματα, υποτίμηση, βρισιές, προσβλητική συμπεριφορά, απειλές (λεκτικός εκφοβισμός)

• με έκφραση σωματικής βίας και κακοποίησης, όπως σπρωξίματα, φτύσιμο, ξυλοδαρμοί (σωματικός εκφοβισμός)

• με τον κοινωνικό αποκλεισμό του παιδιού από τις παρέες των συνομηλίκων του ή από ομαδικές δραστηριότητες, π.χ., αρνούνται να τον καλέσουν σε πάρτυ, δεν παίζουν μαζί του, ψιθυρίζουν μεταξύ τους κοιτώντας με νόημα το στόχο τους, με τη διάδοση φημών, με την καταστροφή προσωπικών αντικειμένων (έμμεσος ή συναισθηματικός εκφοβισμός)

• με ανεπιθύμητες ή εξευτελιστικές πρακτικές, όπως κατέβασμα φούστας ή παντελονιού του παιδιού ή ανεπιθύμητα αγγίγματα, χυδαία πειράγματα (σεξουαλικός εκφοβισμός)

• με μηνύματα απειλητικά από το διαδίκτυο, μέσω του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, ή από τα κινητά τηλέφωνα, μέσω των υπηρεσιών mms και sms, και με τη χρήση ή παραποίηση των προσωπικών δεδομένων κάποιου ατόμου από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κ.λπ. (ηλε-κτρονικός εκφοβισμός ή cyber bullying).Οσον αφορά τα είδη εκφοβισμού, παρατηρούνται διαφορές μεταξύ των δύο φύλων. Τα αγόρια είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιούν τη σωματική βία, ενώ τα κορίτσια τη διασπορά αρνητικών, συκοφαντικών και ψευδών σχολίων που οδηγούν σε αποκλεισμό ή απομόνωση του θύματος από την κοινωνία της τάξης.

Εκτιμάται ότι το 40-80% των παιδιών σχολικής ηλικίας έχουν εμπειρία εκφοβισμού κατά τη διάρκεια των σχολικών χρόνων, εκ των οποίων το 10-15% μπορεί να είναι χρόνια θύματα ή να γίνουν θύτες τα ίδια. (Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία). Στη χώρα μας, το 10-15% των μαθητών σε συχνότητα 2 έως 3 φορές το μήνα ή και περισσότερο έχει υποστεί κάποια μορφή εκφοβισμού και βίας στο σχολείο. Τα παιδιά που εκφοβίζουν (θύτες) υπολογίζονται στο 5% του μαθητικού πληθυσμού – τα αγόρια σε τριπλάσια συχνότητα από τα κορίτσια.

Πού εκδηλώνεται

Ο εκφοβισμός μπορεί να εκδηλωθεί στο προαύλιο, στην τουαλέτα, στη γωνία ή σε ένα διάδρομο του σχολείου, στο σχόλασμα, στην παιδική χαρά, στο λεωφορείο, στη γειτονιά σημεία όπου το παιδί στόχος μπορεί να απομονωθεί ή εκεί όπου οι εκφοβιστές είναι βέβαιοι ότι οι παριστάμενοι δεν θα αντιδράσουν. Εκφοβισμός στο προαύλιο του σχολείου συμβαίνει κάθε 7 λεπτά και κάθε 25 λεπτά μέσα στην τάξη. (Pepler et al., 1997). Το 85% των επεισοδίων εκφοβισμού συμβαίνει από ομάδα συνομηλίκων. (Atlas and Pepler, 1997, Graig and Pepler, 1997).

Συχνά το πρόβλημα συνεχίζεται και εκτός σχολείου, όπου ο θύτης συνεχίζει να παρενοχλεί το παιδί με υβριστικά ή προσβλητικά μηνύματα στο κινητό ή μέσω διαδικτύου, ή στέλνοντας ψευδή και αρνητικά μηνύματα για το θύμα στα κινητά της παρέας του.

Πώς λειτουργεί

Μερικές φορές ο εκφοβισμός ασκείται μόνον από ένα παιδί το οποίο ίσως διαθέτει σημαντική σωματική υπεροχή, δύναμη και αυτοπεποίθηση. Τότε, το παιδί αυτό ίσως γίνεται ένα είδος αρχηγού στην τάξη ή στη συντροφιά και διαμορφώνει μια «αυλή». Το παιδί-στόχος θεωρείται ότι είναι ο αδύναμος ή ο ανυπεράσπιστος της τάξης. Αφορμή αποτελεί, κατά κανόνα, η διαφορετικότητα του παιδιού σε κάποιον τομέα όπως, για παράδειγμα, είναι ήσυχο, διστακτικό, διαφέρει στην εμφάνιση, στην ομιλία, στην εθνικότητα, στη θρησκεία, στο ντύσιμο, στην οικονομική κατάσταση. Οι εκφοβιστές μπορεί να αποκλείσουν πλήρως το θύμα, με αποτέλεσμα να γίνει αντικείμενο περιφρόνησης και των άλλων μαθητών.

Ο εκφοβισμός είναι ουσιαστικά ένας «πόλεμος» κατά των παιδιών που θεωρούνται από τους συμμαθητές τους πιο αδύναμα. Η ασφυκτική πίεση που ασκούν οι «νταήδες» φέρνει το στόχο τους –δηλαδή τα θιγόμενα παιδιά– σε δυσχερέστατη θέση με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη, στην κοινωνική ζωή τους, ενώ συχνά επηρεάζεται και η διαδικασία της μάθησης.

Οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν συχνά παρόμοια περιστατικά και προσπαθούν να τα διαχειριστούν χωρίς να διαθέτουν τις ειδικές γνώσεις, έχοντας ως οδηγό την ευαισθησία τους, ενώ πολλές φορές βρίσκονται σε αδιέξοδο και νιώθουν αβοήθητοι.

Ο ρόλος των «θεατών»

Η δράση του εκφοβιστή ενισχύεται από τη σιωπηλή αποδοχή της πλειονότητας – αρκετά παιδιά ενδεχομένως δεν συμφωνούν, ωστόσο δεν αντιστέκονται όταν η επίθεση αφορά κάποιον άλλον. Σε αυτήν ακριβώς τη διστακτικότητα της πλειονότητας στηρίζουν τη δράση τους τα επιθετικά παιδιά. Εξάλλου, σε μερικές περιπτώσεις, έχει διαπιστωθεί ότι οι παρευρι-σκόμενοι στο επεισόδιο μαθητές είτε καταλήγουν να μιμούνται τους επιτιθέμενους και με τη σειρά τους να πειράζουν κι εκείνοι το θύμα είτε να ενθαρρύνουν το θύτη, λειτουργώντας ουσιαστικά σαν όχλος. Αυτό κάνει το θύτη να αισθάνεται ότι έχει την κοινωνική έγκριση ή σίγουρα τουλάχιστον την ανοχή.

Οι λόγοι που κάνουν την πλειονότητα των παιδιών που είναι μάρτυρες να μην αντιδρούν είναι πολλοί. Άλλα παιδιά νιώθουν ανακούφιση που κάποιο άλλο –και όχι τα ίδια– αποτελεί το στόχο σκέφτονται ότι, όσο επιτίθενται σε άλλο παιδί, δεν επιτίθενται στο ίδιο. Κάποια νιώθουν μια σιωπηρή ευχαρίστηση από την επίθεση σε ένα στόχο, επειδή το συγκεκριμένο παιδί είναι και σ’ εκείνα αντιπαθές. Τα περισσότερα μένουν ουδέτερα επειδή φοβούνται ότι, αν παρέμβουν, θα γίνουν στόχοι και τα ίδια. Κι αυτό γιατί νιώθουν τη βεβαιότητα ότι, αν κάποιο επέλεγε εκείνα για στόχο, όλα θα έκαναν το ίδιο… Δεν θα προσπαθούσαν να το προστατέψουν. Τέλος, πολλοί ερευνητές πιστεύουν ότι ίσως υπάρχει μια αυξανόμενη τάση τα παιδιά να υιοθετούν την άποψη «ο καθένας παίρνει ό,τι του αξίζει» και να αποδέχονται τα πάντα στη φιλοσοφία «έτσι είναι η ζωή», προσπερνώντας έτσι τις αδικίες στις οποίες γίνονται μάρτυρες ή και τις αδικίες που υφίστανται οι ίδιοι.

Χαρακτηριστικά του παιδιού εκφοβιστή-θύτη:

• Διαθέτουν φυσική δύναμη, είναι ενεργητικά και συχνά καταφέρνουν να γίνουν δημοφιλή και λειτουργούν ναρκισσιστικά και αλαζονικά.

• Συνήθως παρουσιάζουν συναισθηματική ανωριμότητα, χαμηλή αυτοεκτίμηση, ανταγωνισμό και ζήλια για το συγκεκριμένο συμμαθητή τους, το θύμα. Εκφοβίζοντάς τον, λοιπόν, νιώθουν ισχυροί, σημαντικοί και αποδεκτοί.

• Ερμηνεύουν τη συμπεριφορά των άλλων ως επιθετική ή απορριπτική, νομίζοντας έτσι ότι «απαντούν» με βία, ευρισκόμενοι σε άμυνα, αφού θεωρούν ότι οι άλλοι τους αδίκησαν

πρώτοι.

• Δείχνουν έλλειψη συναισθηματικής κατανόησης για το πώς αισθάνονται τα θύματά τους.

• Είναι επιρρεπή σε αντικοινωνική συμπεριφορά.

• Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι οι επιθετικοί μαθητές συχνά πάσχουν από κατάθλιψη ή

από κάποια άλλη διαταραχή που παραμένει αδιάγνωστη.

• Σε κάποιες περιπτώσεις και οι ίδιοι είχαν γίνει αποδέκτες βίαιης και επιθετικής συμπεριφοράς.

• Συχνά προέρχονται από αυταρχικές οικογένειες ή έχουν προβλήματα στη σχέση με τους

γονείς τους.

Χαρακτηριστικά των παιδιών που πέφτουν θύματα εκφοβισμού:

• Φαίνονται ανασφαλή και πιο αγχώδη.

• Είναι εσωστρεφή, ήσυχα, ευαίσθητα.

• Είναι μοναχικά.

• Συχνά έχουν χαμηλή αυτοεκτίμηση.

• Δεν μπορούν να αντιδράσουν στη βία.

• Μερικές φορές είναι εκείνοι που έρχονται στην τάξη στα μισά της χρονιάς, οι καινούριοι.

• Άλλοτε ανήκουν σε μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα – μετανάστες, ή παιδιά με μαθησιακές δυσκολίες, ή με κάποια διαφορετικότητα.

Ποιες είναι οι επιπτώσεις στον παιδικό ψυχισμό

Η συστηματική επιθετική συμπεριφορά μιας ομάδας παιδιών ή ενός παιδιού ηγέτη με τους «ακολούθους» του, μπορεί να προκαλέσει πολλά προβλήματα στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη και εξέλιξη του παιδιού θύματος. Σύμφωνα με μελέτες μπορεί να παρουσιάσουν:

• Έντονο άγχος

• Ανασφάλεια

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση

• Ψυχοσωματικά προβλήματα, όπως πόνο στην κοιλιά, κεφαλαλγίες

• Διαταραχές στον ύπνο

• Φοβίες

• Σχολική άρνηση

• Κάνουν απουσίες από το σχολείο

• Σχολική αποτυχία

• Αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης

• Αυτοκτονικό ιδεασμό

Συχνά απομονώνονται και απομακρύνονται από κοινωνικές δραστηριότητες και, σε κάποιες περιπτώσεις, το θύμα μετατρέπεται σε θύτη.

Θα ανασύρω από τη μνήμη σας ένα θλιβερό και ακραίο περιστατικό που συνέβη το 1999 στο Κολοράντο και μας είχε όλους συγκλονίσει και προβληματίσει: Δύο 18χρονοι τελειόφοιτοι, που οι συμμαθητές τους τους είχαν εξοστρακίσει ως ιδιόρρυθμους και δεν τους συναναστρέφονταν, αποφάσισαν να αυτοκτονήσουν –όπως και έκαναν–, αφού όμως πρώτα πυροβόλησαν και σκότωσαν 12 συμμαθητές και συμμαθήτριές τους.

Όταν το παιδί δεν αντιδρά στην εκφοβιστική τακτική, τότε αυτή εδραιώνεται και γίνεται μόνιμο χαρακτηριστικό με πολύ δυσάρεστα αποτελέσματα. Μόνον τα παιδιά που αντιδρούν και βάζουν όρια γλιτώνουν από τα μόνιμα πειράγματα ή τις απειλές. Ο κύκλος μπορεί να σπάσει πιο εύκολα στα αρχικά του στάδια – όσο παγιώνεται, τόσο πιο δύσκολα ξεφεύγει το παιδί-στόχος από αυτόν.

Πού οφείλεται

Το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού είναι σύνθετο και πολύπλοκο. Υπεισέρχονται ατομικοί, κοινωνικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως τα ατομικά χαρακτηριστικά των παιδιών, καθώς και του οικογενειακού περιβάλλοντος –γονείς αυταρχικοί, επιθετικοί οι ίδιοι, αδιάφοροι ή αντίθετα υπερπροστατευτικοί, παθητικοί, απορριπτικοί, οικογένειες με εντάσεις, διαξιφισμούς–, το κλίμα που διαμορφώνεται στο σχολείο, καθώς και η στάση των εκπαιδευτικών προς τη βία, η επαφή του παιδιού από μικρή ηλικία με τη βία μέσα από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, καθώς και από τα διάφορα ηλεκτρονικά παιχνίδια κ.ά.

Αν το παιδί σωπαίνει…

Πολλά παιδιά φοβούνται τόσο πολύ τους «νταήδες» που δεν εξομολογούνται ούτε στους γονείς τους τις αγωνίες τους, πιστεύοντας ότι κανείς δεν μπορεί να τα βοηθήσει. Άλλες φορές πάλι φοβούνται ότι, αν μιλήσουν, οι επιθετικοί συμμαθητές τους θα τα κατηγορήσουν επιπλέον για «κάρφωμα», οπότε η θέση τους θα γίνει ακόμα πιο δύσκολη. Επίσης μερικές φορές φοβούνται ότι οι γονείς θα τα μαλώσουν λέγοντας: «Πώς το επέτρεψες αυτό;» ή «Καλά σου κάνουν τέτοιος δειλός που είσαι…».

Ενδείξεις ότι το παιδί εκφοβίζεται

Το παιδί μπορεί να είναι θύμα εκφοβισμού αν παρατηρείτε:

• Αλλαγή στη συμπεριφορά του χωρίς εμφανή λόγο, δείχνει στενοχωρημένο, ανήσυχο, άκεφο, επιθετικό.

• Παρουσιάζει άρνηση να πάει στο σχολείο και προφασίζεται κοιλόπονο ή ναυτία ή άλλα ψυχοσωματικά προβλήματα, προκειμένου να αποφύγει να βρεθεί με τα άτομα που τον εκφοβίζουν.

• Φοβάται να πάει μόνο στο σχολείο, ή αλλάζει διαδρομή, ή συχνά παρακαλεί τους γονείς να το πάνε με το αυτοκίνητο ή με άλλον τρόπο.

• Κάνει συχνές απουσίες.

• Έχει διαταραχθεί ο ύπνος του και η διατροφή του – αλλαγές στις συνήθειές του.

• Παρουσιάζει πτώση στη βαθμολογία του.

• Στα διαλείμματα κρύβεται ή πηγαίνει κοντά στους δασκάλους που επιτηρούν στο προαύλιο του σχολείου.

• Γυρίζει σπίτι με λερωμένα ή σκισμένα ρούχα ή του λείπουν προσωπικά αντικείμενα.

• Δεν συμμετέχει σε σχολικές εκδηλώσεις ή εκδρομές.

• Ζητά συχνά χρήματα από τους γονείς γιατί δήθεν τα χάνει.

• Δεν το καλεί κανένας συμμαθητής σε πάρτυ και το ίδιο δηλώνει ότι δεν του αρέσει για συντροφιά κανένα παιδί από το σχολείο.

• Αρχίζει να τραυλίζει.

• Δείχνει φόβο να χρησιμοποιήσει το κινητό του και ζητά να αλλάξει αριθμό κ.ά.

Τι μπορείτε να κάνετε…

• Ακούστε με προσοχή και ηρεμία όσα σας πει το παιδί σας.

• Διαβεβαιώστε το ότι το ζήτημα θα λυθεί.

• Καθησυχάστε το ότι δεν ευθύνεται το ίδιο για ό,τι συνέβη. Εξηγήστε του ότι ένα επιθετικό παιδί ίσως παρασύρει και τη μισή τάξη εναντίον του στόχου του. Το παιδί, ωστόσο, πρέπει να πεισθεί ότι το σύνολο των συμμαθητών του «σιγοντάρει» τους λίγους επιθετικούς από ανασφάλεια και όχι επειδή απαραίτητα συμφωνεί μαζί τους.

• Βοηθήστε το να καταλάβει ότι και το ίδιο είναι σε θέση να βάλει όρια σε όποιον το ενοχλεί. Ίσως όμως χρειαστεί βοήθεια από ειδικό.

• Μην αναγκάσετε το παιδί να αντιμετωπίσει μόνο του εκείνους που το τρομοκρατούν, αν το ίδιο δεν αισθάνεται ότι είναι έτοιμο. Ειδικά, αν ο εκφοβισμός ασκείται από ομάδα παιδιών, πρέπει να πείσετε το παιδί ότι όπως ο επιθετικός αναζητεί συμμάχους, πρέπει κι εκείνος να μην είναι μόνος του αλλά να αναζητήσει φίλους, ώστε να αισθάνεται ότι ανήκει σε μια παρέα.

• Αναρωτηθείτε γιατί το παιδί σας αποδείχτηκε πιο εύκολο θύμα από άλλα παιδιά και το εκφόβισαν. Μήπως έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, νιώθει απροστάτευτο, αισθάνεται ότι μειονεκτεί;

• Τονώστε με κάθε τρόπο την αυτοπεποίθησή του.

• Αναπτύξτε καλή επικοινωνία με το παιδί σας από τη μικρή του ηλικία, ώστε να μπορεί να σας εκμυστηρεύεται ό,τι το απασχολεί ή του συμβαίνει.

• Όταν το πρόβλημα εντοπίζεται στο σχολικό περιβάλλον –στην τάξη, την αυλή ή και την έξοδο από το σχολείο–, να συζητήσετε άμεσα με το δάσκαλο και με το διευθυντή του σχολείου και, αν δεν βρείτε κατανόηση, με την αρμόδια διεύθυνση του υπουργείου Παιδείας.

• Ζητήστε από το δάσκαλο να επιμείνει ιδιαίτερα στην αξία της φιλίας και της αλληλοϋποστήριξης των μαθητών.

• Προσπαθήστε να βρείτε σημεία στήριξης και σε άλλους γονείς, ώστε να μιλήσουν στα παιδιά τους και να υπάρχει μια κοινή αποφασιστική στάση, σε συνεργασία πάντα με το σχολείο, και χωρίς να στιγματίσετε ή να εξοστρακίσετε τα επιθετικά παιδιά σαν να λειτουργείτε αυτή τη φορά εσείς σαν όχλος – το επιθετικό παιδί πρέπει κι εκείνο να βοηθηθεί.

• Αν οι άλλοι γονείς αδιαφορούν και οι προσπάθειες των δασκάλων δεν αποδίδουν, με αποτέλεσμα το παιδί να παραμένει «παρίας» και αποκλεισμένο, βρείτε τρόπους να σπάσετε την απομόνωση, π.χ., διοργανώνοντας ένα πάρτυ ή μια εκδήλωση που θα «ανεβάσει» το παιδί στα μάτια των συμμαθητών του και θα το βγάλει από τη «γωνία».

• Ενθαρρύνετε το παιδί να συναναστρέφεται άλλα συνομήλικα παιδιά, π.χ., ξαδελφάκια, συμμαθητές από τα αγγλικά ή συμπαίκτες από αθλητικές ομάδες, κορίτσια από την τάξη του μπαλέτου κ.ά.

• Απευθυνθείτε σε ειδικό.

Ο ρόλος του σχολείου και των εκπαιδευτικών

Είναι καθοριστικής σημασίας η στάση των εκπαιδευτικών και η άμεση αντίδρασή τους στο φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού. Η πρόληψη στο χώρο του σχολείου θα βοηθήσει πολύ. Γι’ αυτό από την αρχή κάθε σχολικής χρονιάς οι εκπαιδευτικοί κάθε σχολείου οφείλουν να ασχολούνται με το φαινόμενο του εκφοβισμού.

• Να έχουν αποφασίσει τον τρόπο αντίδρασής τους σε περιπτώσεις επιθετικής συμπεριφοράς παιδιών, στοχοποίησης ή αποκλεισμού κάποιων.

• Να δημιουργούν ένα θετικό κλίμα συνεργασίας με τους μαθητές τους.

• Να καθιστούν με σαφήνεια στους μαθητές τους κανόνες συμπεριφοράς και να τους ενημερώνουν πώς θα αντιμετωπίζουν τη βίαιη συμπεριφορά.

• Να ενισχύουν τα μοντέλα συνεργασίας των μαθητών και να προωθούν τρόπους ειρηνικής επίλυσης των διαφορών που προκύπτουν στις σχέσεις τους.

• Να επιδιώκουν να εντάσσονται σε ομάδες παιδιά εσωστρεφή, μοναχικά, ή αλλοδαπά, ή με κάποιες ιδιαιτερότητες.

• Να βοηθήσουν τους μαθητές τους να δείχνουν σεβασμό προς τους άλλους και να αποδέχονται τη διαφορετικότητα.

• Το παράδειγμά τους βοηθά τα παιδιά.

• Να υπάρχει προσεκτική επίβλεψη από τους εφημερεύοντες εκπαιδευτικούς κατά τη διάρκεια του διαλείμματος.

• Να έχουν ανοικτό δίαυλο επικοινωνίας με τους γονείς των μαθητών τους.

Η ευθύνη του αρμόδιου υπουργείου είναι τεράστια ως προς την αντιμετώπιση του φαινομένου του εκφοβισμού. Υπάρχουν διάφορα προγράμματα πρόληψης που εφαρμόζονται με επιτυχία σε άλλα κράτη και αρχίζουν να γίνονται κάποια βήματα και στη χώρα μας. Δυστυχώς, είναι ανύπαρκτη ακόμα και σήμερα η στελέχωση των εκπαιδευτικών μονάδων από ειδικούς ψυχικής υγείας, όπως σχολικούς ψυχολόγους.

Greekvision.gr

ΕΡΕΥΝΑ

Ποιος είναι ο κυριότερος λόγος που σας οδήγησε στο διαζύγιο