Τι σημαίνει σήμερα να είναι κανείς «καλή μητέρα», σε έναν από τους πιο απαιτητικούς και πολυσύνθετους ρόλους της ζωής; Τι λέει στο skai.gr η Αλεξάνδρα Καππάτου
Της Μαρίνας Χαραλάμπους
Τι σημαίνει σήμερα να είσαι «καλή μητέρα» σε έναν από τους πιο απαιτητικούς και πολυσύνθετους ρόλους της ζωής; Η μητρότητα έχει εξελιχθεί σημαντικά μέσα στα χρόνια, ξεπερνώντας τα παραδοσιακά πρότυπα που τη συνέδεαν αποκλειστικά με τη φροντίδα του σπιτιού και των παιδιών. Στη σύγχρονη πραγματικότητα, το βάρος πέφτει πλέον περισσότερο στη συναισθηματική σύνδεση με το παιδί, στην ουσιαστική παρουσία και στην ικανότητα της μητέρας να ανταποκρίνεται με κατανόηση και σταθερότητα στις ανάγκες του.
Όπως εξηγεί η Ψυχολόγος και Παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου, η εικόνα της «τέλειας μητέρας» ανήκει πια στο παρελθόν. Στη θέση της έρχεται η μητέρα που δεν επιδιώκει την τελειότητα, αλλά προσπαθεί καθημερινά να χτίζει μια αυθεντική σχέση με το παιδί της. Μια μητέρα που αναγνωρίζει τις ανάγκες του παιδιού, θέτει όρια με αγάπη, αποδέχεται τα λάθη της και έχει τη δύναμη να ζητά συγγνώμη, δημιουργώντας ένα περιβάλλον ασφάλειας, αποδοχής και συναισθηματικής ισορροπίας.
Τι σημαίνει σήμερα να είναι κανείς «καλή μητέρα», σε έναν από τους πιο απαιτητικούς και πολυσύνθετους ρόλους της ζωής;
Παραδοσιακά ο ρόλος της μητέρας ήταν αποκλειστικά συνδεδεμένος με τη φροντίδα των παιδιών και την οργάνωση της οικογένειας. Σήμερα ο ρόλος της έχει διαφοροποιηθεί και διευρυνθεί μια και έχουν υπεισέλθει νέα δεδομένα σύμφωνα με μελέτες που κατά προτεραιότητα αναδεικνύουν την ποιότητα της σύνδεσης με το παιδί της καθώς και τη συναισθηματική της ανταπόκριση. Δεν υπάρχει τέλεια μητέρα αλλά «αρκετά καλή» επιβεβαιώνουν οι μελέτες και αυτό αποτελεί το υγιές πρότυπο ανατροφής. Είναι εκείνη που προσφέρει στο παιδί της συναισθηματική ανταπόκριση, αναγνωρίζοντας τις ανάγκες του με συνέπεια και δημιουργεί σταθερό και ασφαλή δεσμό προσκόλλησης. Αποδέχεται το παιδί της ως ξεχωριστή προσωπικότητα, το ενθαρρύνει να εκφράζει τα συναισθήματα του δείχνοντας κατανόηση, του βάζει όρια, του επιτρέπει να χειρίζεται μικρές απογοητεύσεις και έχει την ωριμότητα να αναγνωρίζει τα λάθη της και να ζητά συγγνώμη.
Γιατί πιστεύετε πως είναι σημαντικό να γιορτάζουμε τη σημερινή ημέρα;
Μια μέρα γιορτής δεν μπορεί να εκφράσει το μέγεθος και το μεγαλείο του μητρικού ρόλου. Είναι όμως συμβολική ημέρα υπενθύμισης και αναγνώρισης της ακούραστης, ανιδιοτελούς και αφανούς προσφοράς της και των πολλαπλών της ρόλων. Ευκαιρία να την τιμήσουν τα παιδιά της και να της εκφράσουν την αγάπη τους.
Πιστεύετε ότι οι μητέρες σήμερα βιώνουν μεγαλύτερη πίεση σε σχέση με το παρελθόν; Ποιοι παράγοντες θεωρείτε ότι συμβάλλουν σε αυτό;
Ο μητρικός ρόλος διέρχεται από διάφορες φάσεις. Ή μητέρα σήμερα βρίσκεται σε διαρκή εγρήγορση λόγω των πολλών της ευθυνών ως μητέρα, σύντροφος και εργαζόμενη, βιώνοντας συχνά τη σύγκρουση μεταξύ επαγγελματικής και μητρικής ταυτότητας. Σύμφωνα με μελέτες νιώθει υπεύθυνη για κάθε πτυχή της ανάπτυξης του παιδιού (γνωστική, συναισθηματική, κοινωνική). Ακόμα και σε σπιτικά όπου οι δουλειές επιμερίζονται, οι έρευνες δείχνουν ότι η μητέρα παραμένει ο «διαχειριστής».
Είναι εκείνη που πρέπει να θυμάται τις σχολικές ανάγκες των παιδιών της, τις υποχρεώσεις τους, να καλύπτει τις ελλείψεις, και να φροντίζει τις συναισθηματικές μεταπτώσεις όλων. Η σύγχρονη γυναίκα καλείται να λειτουργεί ως «ιδανική επαγγελματίας» και ταυτόχρονα ως «ιδανική μητέρα». Αυτή η σύγκρουση ρόλων αυξάνει τα επίπεδα κορτιζόλης, καθιστώντας το καθημερινό άγχος χρόνια κατάσταση. Σήμερα η ανατροφή ενός παιδιού θεωρείται ένα «project που πρέπει να είναι επιτυχημένο. Κοινή διαπίστωση παραμένει ότι παρότι η σημερινή μητέρα διαθέτει ευρεία πληροφόρηση για θέματα ψυχολογίας και ανάπτυξης του παιδιού της δεν διαθέτει όμως την ανάλογη υποστήριξη.
Σε ποιο βαθμό τα social media μπορούν να επηρεάσουν την εικόνα και τις προσδοκίες που διαμορφώνει μια γυναίκα για το πώς «πρέπει» να είναι ως μητέρα;
Ζούμε στην εποχή της κυριαρχίας των social media. Δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη η σύγχρονη μητέρα και ο ρόλος της. Ο παραμορφωτικός καθρέπτης της τέλειας μητρότητας πυροδοτεί την κοινωνική σύγκριση με φιλτραρισμένες εικόνες, μη ρεαλιστικές που έχουν ως αποτέλεσμα να μπαίνουν οι μητέρες σε διαρκή σύγκριση αυξάνοντας το άγχος αλλά και τις ενοχές τους Η σύγχρονη έρευνα καταλήγει στο ότι η λύση δεν είναι η πλήρης αποχή, αλλά η χρήση με ενσυναίσθηση που προϋποθέτει ότι η μητέρα μπορεί να διακρίνει ότι αυτό που βλέπει στην οθόνη είναι ένα μικρό, φιλτραρισμένο κομμάτι της πραγματικότητας και όχι ο κανόνας.
Γιατί συχνά δυσκολευόμαστε να εκφράσουμε την ευγνωμοσύνη και τα συναισθήματά μας προς τη μητέρα μας;
Η μητέρα αποτελεί σταθερή παρουσία στη ζωή του παιδιού της. Θεωρείται εύλογη η φροντίδα της αλλά και δεδομένη και ο εγκέφαλος την επεξεργάζεται ως μια φυσική σταθερά (ψυχολογία της εξοικείωσης). Παράλληλα η ανάγκη τους για αυτονόμηση συχνά εμποδίζει την παραδοχή για το πόσο βασιζόμαστε ή βασιστήκαμε στην ίδια . Μια άλλη παράμετρος ίσως είναι και η αμφιθυμία που κάποια παιδιά αισθάνονται για τη μητέρα τους που βασίζεται σε παράπονα που «κουβαλούν» από την παιδική τους ηλικία. Η έκφραση της ευγνωμοσύνης προς τη μητέρα μας προϋποθέτει ότι διαθέτουμε την ωριμότητα να την αντιμετωπίσουμε ως ένα ξεχωριστό άνθρωπο και όχι μόνο ως ρόλο εξυπηρέτησής των αναγκών μας.
Σε ποια ηλικία αρχίζουμε να κατανοούμε πραγματικά τη μητέρα μας;
Είναι μια εύλογη ερώτηση που πολλές μητέρες μου απευθύνουν. Η πραγματική κατανόηση του μεγαλείου του ρόλου της μητέρας μας συμβαίνει όταν σταδιακά σταματάμε να την κρίνουμε για το τι «δεν μας έδωσε» και αρχίζουμε να εκτιμάμε τι μας προσφέρει έχοντας τις δικές της δυσκολίες. Αυτό αρχίζει να συμβαίνει όταν αναλαμβάνουμε δικές μας σοβαρές ευθύνες στη ζωή, όπως η γονεϊκότητα ή η επαγγελματική σταδιοδρομία. Τότε συναισθανόμαστε την ίδια και την αντιμετωπίζουμε με άλλο μάτι, ίσως και θαυμασμού. Επίσης όσο μεγαλώνει συνειδητοποιούμε την ευαλωτότητά της και ξεφεύγουμε από το κλισέ της παντοδύναμης μητέρας δημιουργώντας τη ρεαλιστική εικόνα ενός συνοδοιπόρου αγαπημένου μας ατόμου με τις ευαισθησίες και τα λάθη του, όμως με μια τεράστια αγάπη.
Τι θα λέγατε σε έναν ενήλικα που θέλει να αποκαταστήσει τη σχέση με τη μητέρα του;
Η επιτυχής συμφιλίωση με τη μητέρα όταν η σχέση είχε διακοπεί για διάφορους λόγους προϋποθέτει να υπάρχει ρεαλισμός των θετικών και αρνητικών της στοιχείων και όχι ανεδαφικές προσδοκίες. Θα επέλθει η αποκατάσταση της σχέσης όταν σταματήσουμε να περιμένουμε από την ίδια να γίνει όπως θα θέλαμε ή όπως «θα έπρεπε» να είναι και την αποδεχόμαστε με τα όρια και τις αδυναμίες της. Μετά από σκέψη θα χρειαστεί να θέσετε εκ νέου νέα όρια επικεντρώνοντας την προσοχή και το ενδιαφέρον σας στο τώρα, αφήνοντας πίσω τους ανοικτούς λογαριασμούς και τις πίκρες του παρελθόντος. Αν και η ίδια είναι πρόθυμη θα χρειαστεί να ορίσετε νέο κοινό τόπο συνεννόησης όπου με μικρά σταδιακά βήματα θα κτίσετε εκ νέου μια σχέση εμπιστοσύνης και ίσως μπορείτε να συνυπάρχετε με σεβασμό αφήνοντας πίσω τον θυμό.
Ποιες είναι οι σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι single μητέρες;
Είναι πολλές οι προκλήσεις για τις single μητέρες επειδή καλούνται να καλύψουν με επιτυχία όλους τους ρόλους. Σύμφωνα με μελέτες, η αποκλειστική ευθύνη για τη φροντίδα των παιδιών και οι οικονομικές υποχρεώσεις συχνά τις οδηγούν σε χρόνια κόπωση , εξάντληση και έντονο άγχος. Τα στατιστικά δεδομένα επιβεβαιώνουν αυτό που συχνά πυκνά μου μεταφέρουν οι μαμάδες ότι η μοναξιά και η έλλειψη ενός συντρόφου για να επιμερίζονται οι καθημερινές ευθύνες τις επιβαρύνει καθώς και οι ενοχές που βιώνουν από την υπερπροσπάθεια να καλύψουν τους δυο ρόλους. Αν όμως ο μονογονέας έχει στήριξη από το περιβάλλον του τότε η ποιότητα ανατροφής είναι εξαιρετικά υψηλή.
Η σύγχρονη μητέρα καλείται να ισορροπήσει καριέρα, οικογένεια και προσωπική ζωή. Είναι τελικά ρεαλιστική αυτή η ισορροπία ή πρόκειται για έναν στόχο που δημιουργεί περισσότερες ενοχές παρά ικανοποίηση;
Πράγματι, η εξισορρόπηση των ρόλων που έχει μια γυναίκα είναι εξαιρετικά δύσκολη και απαιτητική και συχνά η πραγματικότητα τις διαψεύδει. Ως ψυχολόγος και γυναίκα θα σας έλεγα ότι η τέλεια ισορροπία είναι ένας μύθος συχνά επικίνδυνος που μας βάζει σε μια τεράστια παγίδα και περισσότερο μας εγκλωβίζει. Όλες οι μελέτες μας δείχνουν ότι η προσπάθεια να δίνεις το 100% σε όλους τους ρόλους ταυτόχρονα οδηγεί στην εξουθένωση. Υπάρχουν περίοδοι που η καριέρα θα απαιτεί τη μέγιστη προσοχή και άλλες που οι ανάγκες της οικογένειας θα μπαίνουν σε πρώτη προτεραιότητα. Η επιστήμη πλέον μιλά για «ενσωμάτωση» και όχι για διαχωρισμό, αποδεχόμενη ότι οι ρόλοι αλληλοεπηρεάζονται . Το πιο ισχυρό εργαλείο προστασίας και αυτοφροντίδας για τη σύγχρονη μητέρα είναι να μάθει να λέει «σήμερα μέχρι εδώ μπορώ». Η αποδοχή των ορίων δεν είναι ήττα. Είναι η στρατηγική που θα σας επιτρέψει να παραμείνετε υγιής και αποτελεσματική μακροπρόθεσμα.
Βλέπουμε όλο και περισσότερες μητέρες να μιλούν ανοιχτά για εξάντληση και burnout. Ποια είναι τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσει μια γυναίκα και πότε χρειάζεται να ζητήσει βοήθεια;
Όλο και πιο συχνά συναντώ γυναίκες εξουθενωμένες από τις υποχρεώσεις τους. Το burnout δεν είναι μια απλή κόπωση αλλά μια κατάσταση ψυχικού και σωματικού «συναγερμού» που περιλαμβάνει συγκεκριμένη συμπτωματολογία με κυριότερο το αίσθημα ανημπόριας και ανεπάρκειας επειδή αδυνατεί να προσφέρει στο παιδί της συναισθηματικά γιατί έχει «μπουκώσει». Από την εξάντληση λειτουργεί μηχανικά, παραμελώντας τη σύνδεση με το παιδί της με συνέπεια να κατατρύχεται από ενοχές ότι δήθεν είναι «κακή μητέρα». Συχνά η κατάσταση αυτή συνοδεύεται και από ευερεθιστότητα ή αίσθημα απελπισίας καθώς και από διαταραχές ύπνου. Όλα αυτά τα συμπτώματα αποτελούν ηχηρά καμπανάκια συναγερμού που απαιτούν άμεση παρέμβαση ώστε να προληφθεί η κλινική κατάθλιψη. Η αναζήτηση βοήθειας αποτελεί μια γενναία πράξη και ένδειξη υπευθυνότητας της μητέρας που το οφείλει στον εαυτό της αρχικά.
Πώς μπορεί μια εργαζόμενη μητέρα να θέσει όρια χωρίς να νιώθει ότι “στερεί” κάτι από το παιδί της;
Ένα κομβικής σημασίας θέμα που απασχολεί τις οικογένειες σήμερα είναι η θέσπιση ορίων. Οι περισσότερες μητέρες ανησυχούν μήπως εφαρμόζοντας όρια στα παιδιά τους τα πιέζουν με συνέπεια εκείνα να απομακρύνονται από τη σχέση τους. Ωστόσο, η οριοθέτηση του παιδιού αποτελεί απαραίτητο και αναπόσπαστο μέρος της διαπαιδαγώγησης , μάθημα ζωής μαζί με το δικό μας παράδειγμα που τους προσφέρει ασφάλεια. Βάζοντας όρια η μητέρα διδάσκει στο παιδί τον σεβασμό στις ανάγκες του άλλου , καταλαβαίνει μέχρι που μπορεί να φτάσει και ενισχύεται η ενσυναίσθηση του. Η αμφιθυμία απέναντι στην οριοθέτηση εκπορεύεται από την ανησυχία των μαμάδων για το χρόνο που αφιερώνουν στα παιδιά τους λόγω των υποχρεώσεων τους. Όμως η σύγχρονη ψυχολογία διδάσκει ότι η ποιότητα του χρόνου υπερτερεί της ποσότητας. Συγκεκριμένα το παιδί θα δεχθεί πιο εύκολα τα όρια όταν αισθανθεί ότι η μητέρα του προσφέρει 20- 30 λεπτά απόλυτης αφοσίωσης και ψυχικής διαθεσιμότητας κάνοντας μαζί κάτι που του αρέσει. Αυτός ο χρόνος είναι πολυτιμότερος για το παιδί από 3 ή περισσότερες ώρες μη ουσιαστικής παρουσίας της. Το παιδί θα δεχθεί ότι η μαμά θα δουλέψει για λίγο, αλλά μόλις τελειώσει θα παίξουν το αγαπημένο του παιχνίδι. Η τήρηση αυτής της υπόσχεσης χτίζει εμπιστοσύνη. Το παιδί νιώθει ασφαλές γιατί ξέρει ακριβώς πότε θα έχει τη μητέρα του διαθέσιμη. Συνεπώς θα σας έλεγα ότι τα όρια είναι πράξη αγάπης και προστασίας της σχέσης σας με το παιδί σας
Τι θα λέγατε σε μια μητέρα που νιώθει ότι “δεν τα κάνει αρκετά καλά”
Έχω ακούσει χιλιάδες φορές από μητέρες που παρακολουθώ ότι δεν τα κάνουν καλά. Η καθημερινή κλινική μου εμπειρία όμως με έχει διδάξει ότι τα παιδιά χρειάζονται γονείς που είναι συναισθηματικά διαθέσιμοι. Η ποιότητα της σχέσης γονιού παιδιού δεν κρίνεται από την απουσία λαθών, αλλά από τη δύναμη της. Οι μικρές «αδυναμίες » της μητέρας είναι αυτές που διδάσκουν στο παιδί την υπομονή και την προσαρμοστικότητα. Μελέτες επιβεβαιώνουν ότι οι μητέρες που εστιάζουν στην αυθεντική σύνδεση με το παιδί τους μεγαλώνουν παιδιά με καλύτερη ψυχική υγεία, ανεξάρτητα από το αν «πρόλαβαν» όλες τις άλλες υποχρεώσεις της ημέρας.
Αν μπορούσατε να δώσετε ένα μήνυμα σε όλες τις μητέρες για τη σημερινή ημέρα, ποιο θα ήταν;
Θα τους έλεγα να απελευθερωθούν από τα δεσμά της τελειότητας και θα τις προέτρεπα να ακούσουν τον εαυτό σου και τις ανάγκες τους και να απολαύσουν το μοναδικό και συναρπαστικό ταξίδι της μητρότητας.
Ποιο είναι το πιο σημαντικό “δώρο” που μπορεί να δώσει ένα παιδί στη μητέρα του;
Να της πει “Μαμά σ αγαπώ” κάνοντάς της μια σφιχτή αγκαλιά και προσφέροντάς ένα χαμόγελο τρυφερότητας και ένα βλέμμα γεμάτο αγάπη . Είναι τα πολυτιμότερα δώρα που μπορεί να δεχτεί μια μητέρα. Σαν ψυχολόγος θα συμβούλευα να μην πιέζεστε για μεγάλες εξομολογήσεις αν δεν σας βγαίνουν. Συχνά οι μικρές καθημερινές κινήσεις φροντίδας δείχνουν τον εσωτερικό σας πλούτο κυρίως όμως ότι την σκέφτεστε. Αναλογιστείτε τι της αρέσει και δοκιμάστε να το κάνετε μαζί ή όταν συζητάτε αφιερώστε της λίγο χρόνο απερίσπαστα για να την ακούσετε και να την καταλάβετε ή δώστε της μια σφιχτή αγκαλιά .
Πώς μπορεί κάποιος να διαχειριστεί το κενό και τη θλίψη σε μια μέρα που όλος ο κόσμος γιορτάζει και αυτός έχει χάσει τη μητέρα του;
Η διαχείριση της απώλειας της μητέρας τη μέρα της συλλογικής γιορτής επιβάλλει να επικεντρωθείτε στον εαυτό σας. Δεν είναι ρεαλιστικό να ξεπεράσετε τη θλίψη αλλά να βρείτε ένα τρόπο να συνυπάρξετε μαζί της χωρίς να σας καταβάλλει. Μην πιέζεστε να συμμετέχετε σε γιορτές που δεν αντέχετε, αυτό θα βοηθήσει να μετριάσετε το άγχος και την πίεση. Η καλύτερη πράξη αγάπης και τιμής προς τη μνήμη της μητέρας σας είναι να φροντίσετε τις ανάγκες σας με την ίδια τρυφερότητα που θα το έκανε η ίδια.