Γιατί τα παιδιά δυσκολεύονται τόσο πολύ να σταματήσουν το ατέλειωτο σκρολάρισμα
ΨΗΦΙΑΚΟΣ ΕΘΙΣΜΟΣ
Οι πλατφόρμες αξιοποιούν μηχανισμούς επιβράβευσης που κρατούν τους εφήβους καθηλωμένους, αυξάνοντας τους προβληματισμούς για την ψυχική τους υγεία. Η κυρία Αλεξάνδρα Καππάτου, Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος, παρουσιάζει τις επιπτώσεις
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης (social media) αποτελούν προσφιλή δραστηριότητα των εφήβων και όχι μόνο. Είναι μέσο επικοινωνίας με τους συνομηλίκους τους, σύνδεσης και ενημέρωσης τους. Συχνά, οι γονείς μάς αναφέρουν ότι τα παιδιά τους κολλάνε στην οθόνη και δυσκολεύονται να σταματήσουν το ατέλειωτο σκρολάρισμα. Όταν μάλιστα προσπαθήσουν να τους βάλουν όρια, γίνεται πόλεμος στο σπίτι και συχνά τα παραβιάζουν.
Υπάρχουν πλέον σοβαροί προβληματισμοί για τις επιπτώσεις στη ψυχική υγεία των εφήβων. Για χρόνια, οι ειδικοί ψυχικής υγείας τονίζουμε μέσα από την καθημερινή κλινική μας εμπειρία αλλά και από πολλές δημοσιευμένες μελέτες ότι η υπερβολική χρήση των social media κρύβει κινδύνους για την ψυχική υγεία των ανηλίκων.
Είναι ιδιαίτερα εθιστικές και εκμεταλλεύονται την ευαλωτότητα της αναπτυξιακής τους φάσης. Γιατί είναι σχεδιασμένες με τέτοιο τρόπο, ώστε το παιδί να μη μπορεί να σταματήσει. Χρησιμοποιούν την διαλείπουσα ενίσχυση όπως ακριβώς συμβαίνει και στα τυχερά παιχνίδια.
Οι έφηβοι έχουν ανάγκη να αισθανθούν αποδεκτοί και να επιβεβαιωθούν στη παρέα των φίλων και όχι μόνο. Κυνηγούν λοιπόν τα like που τους προκαλούν έκλυση ντοπαμίνης – της ορμόνης της χαράς – με αποτέλεσμα να εγκλωβίζεται ο εγκέφαλός τους στην διαρκή αναζήτηση της επιβεβαίωσης. Αυτός είναι και ο λόγος που δυσκολεύονται να σταματήσουν το σκρολάρισμα.
Παρότι η ηλικία της απόκτησης λογαριασμού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι τα 13 χρόνια μελέτες δείχνουν ότι η χρήση ξεκινάει απ’ την προ εφηβεία, δηλαδή απ’ τα 8-9 χρόνια. Σε αυτήν την ηλικία το παιδί είναι τελείως ανοχύρωτο, γιατί δεν έχει αναπτυχθεί ο προμετωπιαίος φλοιός του εγκεφάλου που είναι το κέντρο της λογικής, της κριτικής σκέψης και της ενσυναίσθησης.
Επηρεάζεται, λοιπόν, από ό,τι βλέπει και δεν διαθέτει τα φίλτρα για να αξιολογήσει την πληροφορία. Ακριβώς για αυτό το λόγο είναι πολύ ευάλωτα στα μηνύματα και στις επιρροές. Η ενασχόλησή τους αυτή εγκυμονεί κινδύνους, ξεκινώντας απ’ το έντονο άγχος, τις διαταραχές του ύπνου και την πτώση της σχολικής επίδοσης. Σε αυτά, να προσθέσουμε και τον υπαρκτό και συνεχή κίνδυνο του διαδικτυακού εκφοβισμού.
Στα μεγαλύτερα παιδιά από 12 έως 18 η χρήση των social γίνεται σημείο αναφοράς και επικοινωνίας με τους συνομήλικους. H υπερβολική ενασχόληση του έφηβου από τα 12-18 εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους, όπως έντονο άγχος και καταθλιπτικό συναίσθημα.
Ειδικά τα κορίτσια εκτίθενται σε μια ψηφιακή πραγματικότητα με επεξεργασμένες εικόνες και μη ρεαλιστικά πρότυπα εικόνας σώματος που τα βάζουν σε διαδικασία σύγκρισης της εξωτερική τους εμφάνισης, αυξάνοντας καθοριστικά το άγχος και τη θλίψη και επηρεάζοντας την αυτοεκτίμησή τους. Ταυτόχρονα, συνδέονται στενά με τις διαταραχές πρόσληψης τροφής που παρουσιάζουν αύξηση τα τελευταία χρόνια.
Η κατάχρηση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης επηρεάζει τόσο τις γνωστικές λειτουργίες των παιδιών όσο τον ύπνο, επιφέροντας συναισθηματική αστάθεια. Παράλληλα, έχουν τον φόβο μήπως αποκλειστούν κοινωνικά ή μείνουν πίσω (το γνωστό FOMO).
Με ανακούφιση, γονείς και επιστημονική κοινότητα υποδεχθήκαμε την απόφαση για την καταδίκη της Μeta και το μεγάλο πρόστιμο που της επιβλήθηκε για την μη προστασία της ψυχικής υγείας των εφήβων, ελπίζοντας κάτι να αλλάξει.
Επιτέλους, να ληφθούν σοβαρά υπόψη τα επιστημονικά δεδομένα αλλά και οι μαρτυρίες των γονιών που αποδεικνύουν τον τρόπο που επενεργούν τα social media στον εγκέφαλο.
Σε πολλές χώρες γίνονται ρυθμίσεις για την απαγόρευση της χρήσης των social σε παιδιά κάτω των 15 χρονών.
Η επικείμενη ρύθμιση για την απαγόρευση της χρήσης των social media σε παιδιά κάτω των 15 χρονών – που θα ισχύσει και στην Ελλάδα από την 1η Ιανουαρίου 2027 – αποτελεί μια σημαντική πρωτοβουλία, γιατί προσφέρει ένα περιβάλλον προστασίας. Ωστόσο, η απαγόρευση δεν είναι αρκετή αν δε συνοδεύεται από την κατάλληλη προετοιμασία ενημέρωσης και την εκπαίδευση του εφήβου. Όταν επιτραπεί η πρόσβαση θα πρέπει να έχει διδαχτεί ο έφηβος πώς να χρησιμοποιεί τις πλατφόρμες με ασφάλεια.
Οι γονείς χρειάζεται να λειτουργήσουν υποστηρικτικά, βάζοντας όρια στη χρήση με σαφήνεια και σταθερότητα. Η ενημέρωση του εφήβου, η σταθερή οριοθέτηση της χρήσης, η υιοθέτηση κάποιων ωρών μέσα την ημέρα ελεύθερων από οθόνες, οι συζητήσεις για αυτά που βλέπει και τι του αρέσει, θα τον βοηθήσουν σταδιακά να αποκτήσει το γνωστικό υπόβαθρο, ώστε να τα χειρίζεται ο ίδιος – και να μην τον χειρίζονται τα social.
Παράλληλα, το σχολείο καλείται να αναλάβει έναν πολύ ουσιαστικό ρόλο. Η ένταξη οργανωμένων προγραμμάτων ψηφιακής αγωγής όπου θα διδάσκονται στα παιδιά συστηματικά η ασφαλής πλοήγηση, η προστασία των προσωπικών δεδομένων και η έγκαιρη αναγνώριση του διαδικτυακού εκφοβισμού.
Πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν χρειάζεται να δαιμονοποιούμε τα social media. Eμείς πρέπει να προσαρμοστούμε και να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά μας στην ορθή χρήση.