Η ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος, κυρία Αλεξάνδρα Καππάτου χαρτογραφεί τα εμπόδια και τις παγίδες που συναντούν οι σημερινοί γονείς κατά το απαιτητητικό ταξίδι της ανατροφής των παιδιών.
Photo: Shutterstock
*Γράφει η κυρία Αλεξάνδρα Καππάτου, Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος
Η γονεϊκότητα είναι ένα συναρπαστικό ταξίδι με πολλές εκπλήξεις, κάποιες φορές με εμπόδια ή παγίδες. Οι σύγχρονοι γονείς φαίνονται αρκετά ενημερωμένοι και ευαισθητοποιημένοι σε θέματα διαπαιδαγώγησης και ψυχικής υγείας των παιδιών τους. Στον ελάχιστο χρόνο που διαθέτουν προσπαθούν να συγκεράσουν τις απαιτήσεις της καθημερινότητας, αλλά και να εξασφαλίζουν έστω λίγο χρόνο για επικοινωνία με τα παιδιά τους. Ένας κοινός προβληματισμός για τους περισσότερους είναι η οριοθέτηση.
Γιατί το «όχι» έχει γίνει τόσο δύσκολο για τον σύγχρονο γονιό;
«Αν πλύνεις τα πιάτα, θα πάρεις χαρτζιλίκι» – Πρέπει να πληρώνουμε τα παιδιά για τις δουλειές του σπιτιού;
Πότε οι γονεϊκές προσδοκίες «βαραίνουν» το παιδί – 6 συμβουλές για γονείς από την ειδικό
Παρά την ευαισθητοποίησή τους οι γονείς συχνά παρουσιάζονται μπερδεμένοι όταν χρειάζεται να βάλουν όρια στα παιδιά τους γιατί δεν είναι σίγουροι πότε πρέπει να τα επιβάλλουν, με τι τρόπο θα τα πείσουν και πως να αντιδράσουν όταν το παιδί αρνείται να τα δεχθεί. Συχνά αισθάνονται ότι όταν πουν όχι στο παιδί τους ουσιαστικά είναι σαν να αμφισβητούν το δεσμό μαζί του και φοβούνται ότι θα πιστέψει ότι δεν το αγαπούν. Αυτό τους αναστέλλει και δημιουργεί ανασφάλεια και άγχος. Αναφέρουν ότι στην προσπάθειά τους να απομακρυνθούν από αυταρχικές πρακτικές που εφάρμοζαν οι γονείς τους συχνά περνάνε στην απέναντι όχθη της ελευθερίας, ενώ δεν είναι σπάνιο να νιώθουν μπερδεμένοι ίσως και αδύναμοι. Έτσι όμως στερούν από τα παιδιά την ευκαιρία να βιώσουν ματαίωση και απογοήτευση σε κάποιες περιπτώσεις ώστε να αποκτήσουν τα αντισώματα προκειμένου να διαχειρίζονται διάφορες απογοητεύσεις που μπορεί να τους συμβούν.
Πότε η δημοκρατική ανατροφή μετατρέπεται σε απουσία ορίων;
Στην προσπάθεια του ο γονιός να αποφύγει λάθη του παρελθόντος αλλά και να προσφέρει στο παιδί του το καλύτερο, συχνά περνάει στην απόλυτη επιτρεπτικότητα ή στη μη σταθερή οριοθέτηση θεωρώντας ότι αυτό είναι δημοκρατική ανατροφή. Έτσι, όμως, μετατρέπεται σε ισότιμο εταίρο του παιδιού με συνέπεια να μπαίνει σε μια κούρσα διαρκούς διαπραγμάτευσης με το παιδί γιατί τον αμφισβητεί σε κάθε κανόνα, από την ώρα που θα διαβάσει μέχρι την ώρα που θα πάει για ύπνο. Ο αγώνας του γονιού είναι μεγάλος ώστε να είναι το παιδί χαρούμενο δηλαδή ο γονεικός ρόλος αλλάζει. Σήμερα, το παιδί καθοδηγεί, δεν καθοδηγείται. Αυτή η συνθήκη δυστυχώς έχει σοβαρές επιπτώσεις στον ψυχισμό του με πιο σοβαρή τη δημιουργία ενός ιδιαίτερα αγχωμένου παιδιού που αναπτύσσει μια ψευδή εικόνα για τον εαυτό του, μαθαίνει ότι ο κόσμος οφείλει να περιστρέφεται γύρω από το ίδιο ενώ δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τις ανάγκες των άλλων. Διάφορες μελέτες επίσης καταδεικνύουν ότι τα παιδιά αυτά που μεγάλωσαν χωρίς σταθερή οριοθέτηση αντιμετωπίζουν προβλήματα στην αυτορρύθμιση και γίνονται ευάλωτα στην πίεση των συνομηλίκων τους.
Πώς αντιλαμβάνεται ένα παιδί τα όρια και γιατί τα χρειάζεται;
Το παιδί έχει ανάγκη ένα άξονα, μια πυξίδα στο ταξίδι της ανακάλυψης του γύρω κόσμου, των δοκιμών του αλλά και για την ασφάλειά του. Αυτός ο άξονας διαμορφώνεται από τους γονείς του με τα όρια και αποτελεί πέπλο προστασίας για το ίδιο. Το παιδί αντιλαμβάνεται τα όρια ως ένα σταθερό, προστατευτικό περίβλημα διαφορετικά αισθάνεται ότι ο κόσμος είναι τρομακτικός και απειλητικός. Χρειάζονται ρουτίνα σταθερότητα και προβλεψιμότητα. Όταν το παιδί γνωρίζει με σαφήνεια μέχρι που μπορεί να φτάσει, νιώθει ασφάλεια. Με τη σταθερή οριοθέτηση το παιδί αναπτύσσει σταδιακά μηχανισμούς συναισθηματικής αυτορρύθμισης, μαθαίνει να διαχειρίζεται την απογοήτευση, τη ματαίωση, την παρόρμηση. Καλλιεργεί την ενσυναίσθηση, απομακρύνεται από τον εγωκεντρισμό της παιδικότητας και αποκτά αυτοεκτίμηση όταν αντιμετωπίζει δυσκολίες.
Είναι απαραίτητο ο γονιός να εξηγεί και να διαπραγματεύεται κάθε «όχι»;
Τα παιδιά συχνά αντιδρούν στα όρια που τους βάζουν οι γονείς τους γιατί γίνονται εμπόδιο στα θέλω τους. Είναι βοηθητικό, λοιπόν, να του εξηγούν για το όριο που βάζουν με λίγα και απλά λόγια προσαρμοσμένα στην ηλικία του. Προσοχή όμως για να μην υπάρξει παρερμηνεία: άλλο εξηγώ και άλλο διαπραγματεύομαι. Συχνά γονείς μού λένε ότι δίνουν αναλυτικές εξηγήσεις στο παιδί αλλά δεν το πείθουν. Συνήθως υποκρύπτονται οι ενοχές του γονιού τις οποίες αντιλαμβάνεται το παιδί το οποίο με επιμονή διαπραγματεύεται τα όρια. Ταυτόχρονα άθελά μας, του μεταθέτουμε την ευθύνη για θέματα που δεν αντιστοιχούν αναπτυξιακά στην ηλικία του όπως πχ. για την ώρα που θα πάει για ύπνο, για τη χρήση της οθόνης κλπ. με συνέπεια να βιώνει άγχος αλλά και σύγχυση, ενώ αποδυναμώνεται σημαντικά ο γονεϊκός ρόλος.
Η απάντηση λοιπόν συνοψίζεται σε μια φράση: εξηγούμε τον κανόνα, δείχνουμε ότι αναγνωρίζουμε τα συναισθήματα του και παραμένουμε σταθεροί. Δηλαδή διαχωρίζουμε την αποδοχή της δυσφορίας του παιδιού από την εφαρμογή του ορίου. Του λέμε «καταλαβαίνω ότι έχεις στενοχωρηθεί που πρέπει να σταματήσεις να παίζεις, όμως πέρασε η ώρα και θα πρέπει να κάνεις μπάνιο». Είναι αναμενόμενο να διαφωνεί και να το εκφράζει αλλά αυτός που βάζει τα όρια και φέρει την αποκλειστική ευθύνη για την εφαρμογή τους είναι ο γονιός.
Τι πρέπει να κάνει ένας γονιός όταν το παιδί αντιδρά έντονα σε έναν κανόνα;
Η έντονη αντίδραση (είτε πρόκειται για ξέσπασμα θυμού, είτε για κλάμα, φωνές ή πέταγμα αντικειμένων) αποτελεί μια απολύτως αναμενόμενη συμπεριφορά δεδομένου ότι τα παιδιά, ιδιαίτερα προσχολικής και πρώτης σχολικής ηλικίας, δεν διαθέτουν ακόμη ώριμο προμετωπιαίο φλοιό. Όταν τους βάζουμε ένα όριο δηλ. φραγμό που περιορίζει την ελευθερία και την αυτενέργεια τους αντιδρούν έντονα και κατακλυσμικά. Ο γονιός θα βοηθήσει αν παραμένει ψύχραιμος και αποτελέσει σταθερό σημείο αναφοράς ώστε να βοηθήσει το παιδί να ρυθμίσει το συναίσθημά του. Εάν αντιδράσει με φωνές ή απειλές και εκείνος, επιβεβαιώνει στο παιδί ότι η κατάσταση είναι εκτός ελέγχου πυροδοτώντας μεγαλύτερο πανικό. Να δείξει στο παιδί ότι καταλαβαίνει ότι νιώθει θυμό εκείνη τη στιγμή χωρίς όμως να υποχωρήσει στον κανόνα. Μένουμε δίπλα του και το συζητάμε αφού ηρεμήσει.
Ποιο είναι το συχνότερο λάθος που κάνουν σήμερα οι γονείς;
Συχνά οι γονείς μέσα στην πιεστική τους καθημερινότητα δεν είναι σταθεροί στα όρια που βάζουν στα παιδιά. Έτσι για το ίδιο θέμα τη μια στιγμή μπορεί να είναι αυστηροί και την άλλη ενδοτικοί κάτω από την πίεση της γκρίνιας του παιδιού δηλ. διδάσκουν στο παιδί ότι με τη φωνή και την πίεση θα κερδίσει αυτό που θέλει ή ο ένας βάζει όριο και ο άλλος το αναιρεί. Τα όρια δεν χρειάζεται να είναι ούτε πολλά ούτε αυστηρά αλλά προβλέψιμα, σταθερά και συμβατά με την φάση ανάπτυξης του παιδιού. Τα όρια είναι η προστασία του, η ασφάλειά του και για να εφαρμοστούν με επιτυχία απαιτείται η συνεργασία των δυο γονιών και η κοινή γραμμή.