Ένα στα τρία παιδιά στην Ελλάδα δέχεται bullying – Τι συστήνει η παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου στους γονείς
Φίλια Μητρομάρα
Το bullying αποτελεί ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα, με σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία και την καθημερινότητα των παιδιών.
Ένα στα τρία ελληνόπουλα έχει δεχθεί bullying, ένα στα δύο παιδιά είναι θύμα εκφοβισμού στις Περιφέρειες Θεσσαλίας,Νότιου Αιγαίου, Ιονίων Νήσων, Ηπείρου και Αττικής σύμφωνα με στοιχεία από πανελλήνια έρευνα για τον σχολικό εκφοβισμό (bullying), που διεξήγαγε το Κέντρο για τη Βία και τον Εκφοβισμό του Οργανισμού Το Χαμόγελο του Παιδιού το διάστημα 2023-2024.
Επιπλέον 1 στα 3 παιδιά που δήλωσε ότι ξοδεύει πολλές ώρες σε οθόνες ημερησίως, βιώνει σχολικό εκφοβισμό ενώ 1 στα 4 παιδιά, αισθάνεται πώς το σχολείο δεν του μαθαίνει να μην εκφοβίζει τους συμμαθητές τους. Μάλιστα, τα κορίτσια εκφοβίζονται συχνότερα σε σχέση με τα αγόρια ενώ γενικά, είναι πιο πολλά τα περιστατικά στο γυμνάσιο, μεταξύ των ηλικιών 12 με 15. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά της βίας και του εκφοβισμού στο σχολείο στις 7 Νοεμβρίου, η ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου μοιράζεται τις σκέψεις της για το bulllying:
Επιπλέον 1 στα 3 παιδιά που δήλωσε ότι ξοδεύει πολλές ώρες σε οθόνες ημερησίως, βιώνει σχολικό εκφοβισμό ενώ 1 στα 4 παιδιά, αισθάνεται πώς το σχολείο δεν του μαθαίνει να μην εκφοβίζει τους συμμαθητές τους. Μάλιστα, τα κορίτσια εκφοβίζονται συχνότερα σε σχέση με τα αγόρια ενώ γενικά, είναι πιο πολλά τα περιστατικά στο γυμνάσιο, μεταξύ των ηλικιών 12 με 15. Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά της βίας και του εκφοβισμού στο σχολείο στις 7 Νοεμβρίου, η ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρα Καππάτου μοιράζεται τις σκέψεις της για το bulllying:
«To bullying αποτελεί μια οδυνηρή και συχνά τραυματική εμπειρία για κάθε παιδί που το βιώνει που προκαλεί σοβαρές επιπτώσεις στο ψυχισμό τους. Ωστόσο, είναι σημαντικά δυσκολότερο για τα παιδιά που ήδη αισθάνονται ευάλωτα ή απομονωμένα για διάφορους λόγους γιατί φοβούνται να μιλήσουν σε κάποιον άνθρωπο που εμπιστεύονται για όσα τους συμβαίνουν. Είναι σημαντικό οι ενήλικες να γνωρίζουμε τα σημάδια και τις προειδοποιητικές ενδείξεις που πρέπει να προσέχουμε στα παιδιά μας, ώστε να μπορούμε να τα βοηθήσουμε και να τα στηρίξουμε. Γνωρίζω πόσο δύσκολο μπορεί να είναι για ένα παιδί να εκφράσει με λόγια αυτό που βιώνει. Γι’ αυτό είναι απολύτως απαραίτητο τα παιδιά να γνωρίζουν ότι υπάρχουν άνθρωποι στους οποίους μπορούν να απευθυνθούν, οι οποίοι θα σταθούν δίπλα τους και θα τα υποστηρίξουν, ό,τι κι αν συμβεί».
Πώς αναγνωρίζουμε τον σχολικό εκφοβισμό;
Εκφοβισμός είναι η επαναλαμβανόμενη και σκόπιμη πρόκληση βλάβης ή πόνου σε ένα άτομο ή μια ομάδα από ένα άλλο άτομο ή ομάδα, σε μια σχέση όπου υπάρχει ανισορροπία δύναμης ή εξουσίας. Μπορεί να συμβαίνει τόσο διά ζώσης με διάφορες μορφές όπως σωματικό λεκτικό ψυχολογικό όσο και στο διαδίκτυο. Ειδικά για το διαδικτυακό εκφοβισμό το γνωστό cyberbullying η κατάσταση είναι ιδαίτερα δύσκολη γιατί οι εκφοβιστές ουσιαστικά ακολουθούν το παιδί και καθορίζουν τη ζωή του όλο το 24 ωρο ακόμη και αν βρίσκεται στο καταφύγιό του δηλ. στο δωμάτιο του.
Μερικές φορές είναι δύσκολο για τους γονείς να καταλάβουν αν το παιδί τους είναι θύμα εκφοβισμού. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένα χαρακτηριστικά σημάδια που μπορούν να τους κινητοποιήσουν. Είναι φυσιολογικό ένα παιδί να έχει καλές και κακές ημέρες στο σχολείο. Όταν, όμως, παρατηρούνται συγκεκριμένες αλλαγές στη συμπεριφορά και στη διάθεσή του, οι γονείς χρειάζεται να είναι προσεκτικοί. Ενδεικτικά σημάδια που μπορεί να υποδηλώνουν ότι ένα παιδί υφίσταται bullying είναι:
Ασυνήθιστες εκρήξεις θυμού ή έντονες αντιδράσεις, όπως κλάμα χωρίς εμφανή λόγο.
Εμφάνιση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων χωρίς εμφανή λόγο όπως κεφαλαλγίες, διαταραχές στον ύπνο , πόνους στη κοιλιά κλπ.
Δικαιολογίες για να αποφύγει το σχολείο, όπως ότι αισθάνεται άρρωστο, ενώ τα Σαββατοκύριακα είναι καλά και γεμάτο ενέργεια.
Απόσυρση από τις κοινωνικές δραστηριότητες .
Αλλαγές στη συμπεριφορά, όπως επιθετικότητα ή έντονη ευερεθιστότητα.
Συμπεριφορές αποφυγής που μπορεί να εκφράζουν άγχος και ψυχική πίεση.
Όταν ένα παιδί κάνει οτιδήποτε για να αποφύγει το σχολείο, είναι σημαντικό οι γονείς να προσπαθήσουν να καταλάβουν τι συμβαίνει. Σε αρκετές περιπτώσεις μια συζήτηση με τα παιδιά μπορεί να αποκαλύψει το μαρτύριο που βιώνουν.
Το πρώτο βήμα είναι να διατηρήσουν οι γονείς την ψυχραιμία τους όταν μάθουν αυτό που βιώνει το παιδί τους. Είναι αναμενόμενο και απόλυτα δικαιολογημένο να αισθάνονται θυμό, απογοήτευση ή αγανάκτηση στη σκέψη ότι το παιδί τους υποφέρει. Ας μην ξεχνούν όμως ότι το παιδί χρειάζεται να αισθάνεται ασφάλεια και να γνωρίζει ότι μπορεί να μοιραστεί τα δύσκολα συναισθήματά του χωρίς να φοβάται τις αντιδράσεις των γονιών. Αυτή η κατάσταση επηρεάζει καθοριστικά την ψυχική υγεία του παιδιού.
Γι’ αυτό είναι πολύ σημαντικό να δημιουργηθεί στο σπίτι ένα ασφαλές περιβάλλον, όπου το παιδί θα αισθάνεται ότι το αγαπούν, το στηρίζουν και το αποδέχονται. Πρέπει να γνωρίζει ότι έκανε το σωστό μιλώντας στους γονείς του, ώστε εκείνοι να μπορέσουν να το βοηθήσουν
Πώς να επικοινωνήσετε με το παιδί;
Οι γονείς χρειάζεται να συζητούν με τα παιδιά ρωτώντας όχι μόνο για τα μαθήματα αλλά για το πως αισθάνονται προκειμένου να κατανοήσουν πώς βιώνει το παιδί τους την καθημερινότητα στο σχολείο. Για παράδειγμα:
Έχει φίλους στο σχολείο;
Με ποια παιδιά περνάει τα διαλείμματά του;
Αισθάνεται άνετα μέσα στην τάξη;
Υπάρχει κάποιος με τον οποίο δυσκολεύεται να επικοινωνήσει;
Αν το παιδί δεν έχει φίλους ή περνάει συχνά τον χρόνο του μόνο του, ενδεχομένως να αντιμετωπίζει δυσκολίες στις σχέσεις του με τους συμμαθητές του. Είναι σημαντικό να χρησιμοποιούμε ανοιχτές ερωτήσεις και όχι ερωτήσεις που απαντώνται μόνο με ένα «ναι» ή ένα «όχι». Για παράδειγμα:
«Ποιο ήταν το πιο ωραίο πράγμα που έκανες στο σχολείο σήμερα;» ή «Τι σου αρέσει να κάνεις στα διαλείμματα;» ή «Με ποιο παιδί έπαιξες σήμερα;» κ.λπ.
Οι ανοιχτές ερωτήσεις ενθαρρύνουν το παιδί να μιλήσει περισσότερο και διευκολύνουν την επικοινωνία.
Οι γονείς μπορούν επίσης να επικοινωνήσουν με τους εκπαιδευτικούς του παιδιού, προκειμένου να ενημερωθούν για τυχόν αλλαγές στη συμπεριφορά του που έχουν παρατηρηθεί στο σχολείο. Επίσης, μπορούν να συζητήσουν διακριτικά με άλλους γονείς που γνωρίζουν, εάν έχουν παρατηρήσει κάτι αντίστοιχο στα δικά τους παιδιά.
Πώς μπορούμε να ενδυναμώσουμε το παιδί ώστε να αντιμετωπίσει τον εκφοβισμό;
Ορισμένοι γονείς πιστεύουν ότι ο παλιός τρόπος αντιμετώπισης του bullying είναι ο αποτελεσματικότερος: «Αν σε χτυπήσει, χτύπησέ τον κι εσύ». Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση, παρόλο που μπορεί να φαίνεται ως ένας τρόπος άμεσης αντιμετώπισης του προβλήματος, ενδέχεται μακροπρόθεσμα να ενισχύσει επιθετικές συμπεριφορές στο ίδιο το παιδί.
Αν του διδάξουμε ότι η βία είναι αποδεκτή απάντηση στον εκφοβισμό, μπορεί να υιοθετήσει αυτή τη συμπεριφορά και σε άλλες καταστάσεις της ζωής του. Αντίθετα, το κλειδί είναι να εστιάσουμε:
Στην ενίσχυση της αυτοπεποίθησης.
Στην ανάπτυξη ψυχικής ανθεκτικότητας.
Στην καλλιέργεια της αυτοεκτίμησης.
Στην εκμάθηση δεξιοτήτων διεκδικητικής συμπεριφοράς.
Οι γονείς μπορούν να εξασκηθούν μαζί με το παιδί σε τρόπους αντίδρασης που θα το βοηθήσουν να υπερασπίζεται τον εαυτό του. Για παράδειγμα, αν κάποιος το κοροϊδεύει, μπορεί να απαντήσει με σταθερό και ήρεμο τρόπο:
«Αυτό που είπες δεν ήταν ευγενικό». Στη συνέχεια, μπορεί να απομακρυνθεί από την κατάσταση. Είναι επίσης σημαντικό να μάθουμε στο παιδί ότι όσοι ασκούν bullying συχνά επιδιώκουν να το κάνουν να αισθανθεί μικρό, αδύναμο και ασήμαντο, ώστε οι ίδιοι να αισθάνονται πιο δυνατοί και ισχυροί. Γι’ αυτό χρειάζεται να εξασκηθεί στη διεκδικητική γλώσσα του σώματος: να κρατά το κεφάλι ψηλά, να στέκεται όρθιο και να περπατά με αυτοπεποίθηση.
Τέλος, πρέπει να τονίζουμε στο παιδί ότι όσα αρνητικά και προσβλητικά λένε οι θύτες για εκείνο δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα και δεν καθορίζουν την αξία του.
Η συνεργασία με το σχολείο είναι απαραίτητη
Το σχολείο διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην πρόληψη αλλά και στην αντιμετώπιση του εκφοβισμού. Είναι σημαντικό οι γονείς να ενημερώνουν άμεσα τη σχολική μονάδα για όσα συμβαίνουν και να ζητούν να ενημερώνονται για το τρόπο διαχείρισης και αντιμετώπισης της κατάστασης ώστε το παιδί να μην ξαναβιώσει αυτό τον εφιάλτη καθώς και να του δημιουργήσουν αίσθημα εμπιστοσύνης και ασφάλειας.
Για παράδειγμα, μπορεί:
Να παρακολουθούν οι εφημερεύοντες εκπαιδευτικοί συστηματικά τη συμπεριφορά των παιδιών στην αυλή και στα διαλείμματα.
Να εφαρμόσουν παιδαγωγικά και πειθαρχικά μέτρα σε περιπτώσεις επαναλαμβανόμενης επιθετικής συμπεριφοράς.
Να αξιοποιήσουν τις προβλεπόμενες σχολικές διαδικασίες για την αντιμετώπιση του προβλήματος.
Είναι προτιμότερο οι γονείς να απευθύνονται αρχικά στο σχολείο και όχι απευθείας στο παιδί που ασκεί bullying ή στους γονείς του, καθώς μια τέτοια αντιπαράθεση μπορεί να επιδεινώσει την κατάσταση.
Εάν οι γονείς διαπιστώσουν ότι δεν υπάρχει ουσιαστική αλλαγή, μπορούν να απευθυνθούν στη διεύθυνση του σχολείου, στους αρμόδιους για την προστασία των μαθητών ή στους εκπροσώπους του συλλόγου γονέων και κηδεμόνων. Μπορούν επίσης να αναζητήσουν υποστήριξη από οργανώσεις που ασχολούνται με την πρόληψη και την αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού.
Τι γίνεται όταν το δικό μας παιδί ασκεί bullying;
Τα παιδιά μπορεί να ασκούν εκφοβισμό για διάφορους λόγους, όπως:
Για να τραβήξουν την προσοχή των άλλων.
Επειδή τα ίδια έχουν υπάρξει θύματα εκφοβισμού.
Επειδή θέλουν να γίνουν αποδεκτά από μια συγκεκριμένη παρέα.
Επειδή προσπαθούν να αποκτήσουν δύναμη ή επιρροή μέσα στην ομάδα των συνομηλίκων τους.
Για έναν γονέα είναι δύσκολο να αποδεχτεί ότι το παιδί του μπορεί να εκφοβίζει άλλα παιδιά. Είναι φυσιολογικό να αισθανθεί αμυντικά, να αρνηθεί αρχικά την κατάσταση ή ακόμη και να κατηγορήσει τον εαυτό του.
Ωστόσο, το σημαντικό είναι να κάνει ένα βήμα πίσω, να πάρει μια βαθιά ανάσα και να προσπαθήσει να αντιμετωπίσει την κατάσταση με ψυχραιμία και διάθεση για ουσιαστική αλλαγή. Εάν το σχολείο ή κάποιος άλλος γονέας ενημερώσει ότι το παιδί σας έχει ασκήσει bullying, είναι σημαντικό να συζητήσετε ανοιχτά μαζί του.
Εξηγήστε του τι ακριβώς σας μεταφέρθηκε, εκφράστε την ανησυχία σας και δώστε του την ευκαιρία να περιγράψει τη δική του πλευρά και τι συνέβη. Με αυτόν τον τρόπο θα μπορέσετε να κατανοήσετε καλύτερα τι συμβαίνει στη ζωή του παιδιού σας.
Το παράδειγμα των γονέων είναι πολύ σημαντικό. Τι να κάνουν:
Να αποτελούν θετικά πρότυπα συμπεριφοράς. Να καλλιεργούν μέσα στην οικογένεια την καλοσύνη, την ενσυναίσθηση, τον σεβασμό και τη συμπόνια. Να επιβραβεύουν το παιδί όταν εκδηλώνει ενδιαφέρον και φροντίδα για τους άλλους.
Να διδάσκουν στο παιδί υγιείς τρόπους διαχείρισης των συναισθημάτων του. Για παράδειγμα, να το ενθαρρύνουν να λέει «Νιώθω θυμό επειδή…» αντί να εκτονώνει τον θυμό του επιτιθέμενο σε κάποιον άλλο.
Να διατηρούν ανοιχτή επικοινωνία με το παιδί. Πολλές φορές τα παιδιά εκφράζονται πιο εύκολα κατά τη διάρκεια μιας βόλτας ή μιας διαδρομής με το αυτοκίνητο, παρά σε μια οργανωμένη συζήτηση στο σπίτι.
Να συνεργάζονται με το σχολείο. Να ενημερώνονται για τυχόν καβγάδες, συγκρούσεις ή περιστατικά στα οποία έχει εμπλακεί το παιδί και να μοιράζονται τις ανησυχίες τους με τους εκπαιδευτικούς.
Τι γίνεται όταν το παιδί μας είναι απλός παρατηρητής του bullying;
Υπάρχει και μια τρίτη σημαντική διάσταση του σχολικού εκφοβισμού: τα παιδιά που παρακολουθούν ένα περιστατικό bullying χωρίς να συμμετέχουν άμεσα τα ίδια. Όμως παραμένοντας σιωπηλά ενισχύουν άθελά του τη δύναμη του δράστ . Σύμφωνα με μελέτες ακόμη και ένας παρατηρητής να βρεί το θάρρος να υποστηρίξει το θύμα ο εκφοβισμός μπορεί να σταματήσει στο 50% των περιπτώσεων μέσα σε λίγα λεπτά.
Οι γονείς μπορούν να δουλέψουν σταδιακά με τα παιδιά τους ώστε να ενισχύσουν την αυτοπεποίθηση τους ,το θάρρος και τη δύναμη να αντιδρούν. Για παράδειγμα, εάν το παιδί σας περιγράψει ένα περιστατικό στο σχολείο, όπου ένας μαθητής κορόιδευε έναν άλλο και ολόκληρη η τάξη γελούσε, μπορείτε να το ρωτήσετε:
«Εσύ πώς αντέδρασες εκείνη τη στιγμή;» Πως αισθάνθηκε ο συμμαθητής σου που τον κορόιδευαν, που βοήθησε αυτή η συμπεριφορά, αν ήσουν στη θέση του πως θα το χειριζόσουν κ.λπ. Εξηγήστε του ότι, εάν βρεθεί ξανά σε μια παρόμοια κατάσταση, μπορεί να εκφράσει την αντίθεσή του και να προσπαθήσει να σταματήσει την κοροϊδία, εφόσον αισθάνεται ασφαλές να το κάνει
Εάν δεν αισθάνεται άνετα να αντιμετωπίσει απευθείας τα παιδιά που ασκούν bullying, μπορεί να βοηθήσει με έναν διαφορετικό τρόπο: να πλησιάσει το παιδί που δέχεται τον εκφοβισμό, να ενδιαφερθεί για το πώς αισθάνεται και να του προσφέρει τη φιλία και την υποστήριξή του. Ακόμη και αυτή η απλή κίνηση μπορεί να κάνει το παιδί που βιώνει τον εκφοβισμό να αισθανθεί πολύ καλύτερα.
Το σημαντικότερο μήνυμα προς τους γονείς
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν είναι απλώς μια συνηθισμένη παιδική διαφωνία ή μια παροδική σύγκρουση μεταξύ συμμαθητών. Είναι μια εμπειρία που μπορεί να επηρεάσει βαθιά την ψυχική υγεία, την αυτοεκτίμηση και την κοινωνική ανάπτυξη ενός παιδιού.
Ο ρόλος των γονέων είναι καθοριστικός. Χρειάζεται να παρατηρούν, να ακούν χωρίς να κρίνουν, να δημιουργούν ένα περιβάλλον ασφάλειας και εμπιστοσύνης και να συνεργάζονται με το σχολείο.
Το παιδί πρέπει να γνωρίζει ότι δεν φταίει εκείνο για τον εκφοβισμό που υφίσταται, ότι δεν είναι μόνο του και ότι υπάρχουν ενήλικες που μπορούν και θέλουν να το προστατεύσουν. Ίσως το σημαντικότερο μήνυμα που μπορούμε να δώσουμε σε ένα παιδί είναι:
«Μπορείς να μου μιλήσεις για οτιδήποτε σου συμβαίνει. Θα σε ακούσω, θα σε πιστέψω και θα είμαι δίπλα σου. Δεν χρειάζεται να αντιμετωπίσεις τίποτα από όλα αυτά μόνος σου».
Πού να ζητήστε βοήθεια:
Ευρωπαϊκή Γραμμή στήριξης παιδιών και εφήβων 116 111
Γραμμή-Σύνδεσμος 801 801 1177 για την ψυχοκοινωνική υγεία παιδιών και εφήβων
Εθνική Τηλεφωνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS: 1056
Εθνική Πλατφόρμα Αναφορών stop-bullying.gov.gr Εδώ οι μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης και γονείς μπορούν να υποβάλουν αναφορές για περιστατικά ενδοσχολικής βίας, τα οποία διαχειρίζονται ειδικές ομάδες δράσης και ψυχολόγοι.
https://jenny.gr/well-being/psyhologia/465722/ena-sta-tria-paidia-stin-ellada
