Παιδιά και νέοι με βία στη σφαίρα της ψυχικής διαταραχής: Τι άλλαξε τις τελευταίες δεκαετίες και τι πρέπει να κάνουμε
Γράφει η Αλεξάνδρα Καππάτου, ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος – συγγραφέας.
Σχεδόν κάθε μέρα ένα ή και περισσότερα περιστατικά βίας μεταξύ ανηλίκων προβάλλονται στα δελτία ειδήσεων. Η πρώτη μας αντίδραση είναι η έκπληξη, ο τρόμος και η επίκριση.
Το newsletter του iEidiseis καθημερινά στο inbox σου. Κάνε εγγραφή εδώ.
Αναρωτιόμαστε πώς φτάνουν τα παιδιά μας σε τέτοια επίπεδα αγριότητας, τι φταίει οι γονείς , τα σόσιαλ, οι κοινωνικές συνθήκες , το σχολείο κλπ. Τα ερωτήματα είναι πολλά και οι απαντήσεις συχνά απλοϊκές.
Αν προσπαθήσουμε να καταλάβουμε τους λόγους, πρέπει να κοιτάξουμε πέρα από την επιφάνεια. Η βία δεν είναι ποτέ η αρχή μιας ιστορίας· είναι η έκφραση μιας εσωτερικής διεργασίας που ξεκίνησε πολύ νωρίτερα στο μυαλό και την ψυχή του παιδιού. Είναι μια κραυγή απελπισίας, απόγνωσης και θυμού που λέει: «κοιτάξτε με επιτέλους, δώστε μου σημασία».
Τι άλλαξε στον κόσμο των παιδιών μας;
Η επιθετικότητα πάντα υπήρχε. Όμως, πριν από 30-40 χρόνια, ήταν συνήθως ένας καυγάς στην αλάνα που τελείωνε με την παρέμβαση ενός ενήλικα. Σήμερα, η βία βιντεοσκοπείται και αναπαράγεται στα social media για likes. Σύμφωνα με μελέτες (APA, RANZCP), όταν τα παιδιά περνούν καθημερινά πολλές ώρες σε εφαρμογές με βίαιο περιεχόμενο (social media, Tik Tok challenges,video games), ο εγκέφαλός τους επηρεάζεται σημαντικά. Συνηθίζουν στον πόνο του άλλου, ο οποίος παύει να είναι άνθρωπος και σταδιακά μετατρέπεται σε «στόχο». Η βία γίνεται κανονικότητα . Προκαλείται, δηλαδή, μια σταδιακή απευαισθητοποίηση.
Είναι κοινά αποδεκτό ότι η βία είναι ένα πολυπαραγοντικό οικοδόμημα. Στη βάση του βρίσκονται οι αρνητικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας (ACEs). Η παραμέληση, η ενδοοικογενειακή βία, ο σχολικός εκφοβισμός, η κοινωνική αβεβαιότητα «εκπαιδεύουν» το παιδί να αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως εχθρικό. Σύμφωνα με μελέτες (APA), η επιθετικότητα είναι συχνά «μαθημένη συμπεριφορά». Αν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η ισχύς επιβάλλεται μέσω της βίας, εσωτερικεύει αυτό το μοντέλο ως τον μοναδικό τρόπο επιβίωσης . Η βία προσφέρει μια ψευδαίσθηση δύναμης σε ένα παιδί που νιώθει ανασφαλές και έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση. . Είναι ένας τρόπος να «ακουστεί» επειδή νιώθει ότι το αγνοούν.
Συμπεριφορές που ανησυχούν ανά ηλικία
Οι γονείς παρατηρώντας τα παιδιά τους μπορούν να εντοπίσουν έγκαιρα αντιδράσεις ή συμπεριφορές βίας που τους ανησυχούν. Αυτό δίνει τη δυνατότητα να δράσουν έγκαιρα .
Προσχολική ηλικία (2-5 ετών): Το παιδί θυμώνει έντονα (tantrums) επιτίθεται συστηματικά (δαγκώνει, χτυπά ) και δεν μπορεί να ηρεμήσει ούτε στην αγκαλιά σας (μετά από 20 λεπτά) . Καταστρέφει τα παιχνίδια του με έντονο τρόπο ή δείχνει να αδιαφορεί για τον πόνο των άλλων.
Σχολική ηλικία (6-12 ετών): Εδώ το «καμπανάκι» είναι ο σχολικός εκφοβισμός . Αν το παιδί είναι ο «θύτης», αν λέει συστηματικά ψέματα ή δείχνει πλήρη αδιαφορία για τον πόνο του θύματος.
Εφηβεία (13-18 ετών): Η απότομη κοινωνική απομόνωση, η χρήση ουσιών, η ένταξη σε ομάδες με παραβατική συμπεριφορά ή η κατοχή επικίνδυνων αντικειμένων αποτελούν σήματα κινδύνου που απαιτούν άμεση αξιολόγηση.
Η βία στη σφαίρα της ψυχικής διαταραχής
Σε πολλές περιπτώσεις, η βία είναι έκφραση μιας αδιάγνωστης ψυχικής διαταραχής που το περιβάλλον του παιδιού έχει υποεκτιμήσει ή δεν έχει ερμηνεύσει σωστά. Οι κυριότερες διαταραχές που συνδέονται με την επιθετικότητα σύμφωνα με το DSM-5-TR και το ICD-11 είναι:
Εναντιωματική Προκλητική Διαταραχή (ODD): Το παιδί ζει σε μια διαρκή κατάσταση θυμού ευερεθιστότητας και εκδικητικότητας . Αμφισβητεί διαρκώς τα όρια χωρίς ωστόσο να παραβιάζει απαραίτητα τα θεμελιώδη δικαιώματα των άλλων. Για αυτό, η λέξη «όχι» μοιάζει με επίθεση και η βία είναι η απάντησή του παιδιού. Εμφανίζεται πριν από τα 8 έτη
Διαταραχή Διαγωγής (Conduct Disorder): Η πιο σοβαρή διαταραχή της παιδικής ηλικίας ως προς τη βία . Το παιδί παρουσιάζει επιθετικότητα σε ανθρώπους ή ζώα, καταστροφή ιδιοκτησίας, κλοπές, σοβαρές παραβιάσεις κανόνων και πλήρη έλλειψη μεταμέλειας. Εμφανίζεται πριν από τα 10 έτη (η παιδική έναρξη) η μετά τα 10 ( εφηβική έναρξη).
Διαταραχή Απορρύθμισης της Διάθεσης με Ανατρεπτικότητα (DMDD): Αφορά παιδιά με ακραία ξεσπάσματα θυμού (3 ή περισσότερες φορές την εβδομάδα) ενώ ενδιάμεσα η διάθεσή τους είναι οργισμένη.. Εδώ η βία υποδηλώνει μια έκρηξη για την αποσυμπίεση ενός εγκεφάλου που δεν αντέχει την εσωτερική πίεση. Εμφανίζεται σε παιδιά 6-18 ετών.
ΔΕΠΥ – Παρορμητικότητα: Εδώ η βία δεν είναι προσχεδιασμένη το παιδί χτυπά ή σπρώχνει χωρίς να το θέλει επειδή δεν μπορεί να διαχειριστεί την παρορμητικότητά του.
Τι να κάνετε
Η βία δεν αντιμετωπίζεται με βία. Αν το χτυπήσετε, απλώς του επιβεβαιώνετε ότι ο ισχυρότερος έχει δίκιο.
Όταν το παιδί θυμώνει, εσείς οφείλετε να διατηρείτε την ψυχραιμία σας για να αντιμετωπίσετε την αντίδρασή του.
Βοηθήστε το από νωρίς να διαχειρίζεται μικροπροβλήματα της καθημερινότητας σύμφωνα με την ηλικία του. Αντι να του λέτε γιατί το έκανες έτσι ή δεν το έκανες σωστά, ρωτήστε τον πως θα μπορούσες να το κάνεις διαφορετικά.
Πριν αρχίσετε τις παρατηρήσεις ή τις υποδείξεις , προσπαθήστε να συνδεθείτε μαζί του λέγοντάς του κάτι θετικό
Βάζετε όρια με αγάπη και σταθερότητα
Αναρωτηθείτε τι προσπαθεί να μου πει με αυτή την πράξη; Είναι αποτέλεσμα κούρασης, φόβος, νιώθει αδικημένο;
Απευθυνθείτε έγκαιρα σε ειδικό ψυχικής υγείας.
Τελικά πίσω από κάθε βίαιο έφηβο υπάρχει τουλάχιστον μια αιτία που ερμηνεύει αυτή τη συμπεριφορά (τραύμα , άσχημα βιώματα , αδιάγνωστη ψυχική διαταραχή , νευροβιολογική ανισορροπία κλπ). Η βία είναι μια κραυγή βοήθειας.